Navagne / Van 't gruwelijk verraet in den jaere 1638 op Maestricht gepractiseert / d'Artagnan.

14 juni 1673 kwam Lodewijk XIV, "de zonnekoning", te Maastricht aan en vertrok dezelfde dag naar zijn leger te Ternaaien (Lanaye), 1½ uur ten zuiden van Maastricht. De vijandelijkheden tussen Frankrijk en Spanje, bezetter van Navagne (De Elvenschans), begonnen in oktober 1673 en nog tot half mei 1674 zou het fort in Spaanse handen blijven. Na de overgave van het fort op 22 mei 1674 werd enige tijd later overgegaan tot slechting van het verdedigingswerk. Hierbij werden veel burgers uit de omgeving en uit Maastricht (gedwongen) ingezet. In 1680 is de schans herbouwd door een aannemer uit Neeritter. Dat is te lezen in de schepenbankregisters van die plaats. 1702 maakten de Maastrichtenaren alles met de grond gelijk en namen alle bruikbare bouwmaterialen mee naar Maastricht.

Adam Frans van der Meulen: aankomst van Lodewijk XIV in het kamp bij Maastricht.

Lodewijk XIV had zijn Quartier du Roy, zijn hoofdkwartier, te Wolder gevestigd. De grote witte tent naast de kerk is van de koning zelf. Jean Paul legde dit tafereel vast.

Midden: Frans van der Meulen - Lodewijk XIV trekt bij het Tolhuis bij Lobith de Rijn over op 12 juni 1672, olieverf op doek 1690. Links: Willem III * Den Haag 14 november 1650 † Hampton Court Palace 8 maart 1702; rechts Louis XIV * Saint-Germain-en-Laye 5 september 1638 † kasteel van Versailles 1 september 1715.

Op beneden staande kaart zijn afgebeeld de Zeventien Provinciën in 1672 (het zgn. Rampjaar gezien vanuit de optiek van de Republiek). 12 juni kwam Lodewijk XIV onuitgenodigd de Republiek der Zeven Provinciën binnenvallen met zijn legers. Frankrijk en Engeland vielen ons land vanuit het zuiden en vanaf zee binnen, de bisschop van Munster en de keurvorst van Keulen vanuit het oosten. Gezamenlijk hadden zij een troepenmacht van zo'n 200.000 man, tegen 30.000 man van de Republiek. Spanje en de Duitse Keizer kozen in 1673 de kant van de Republiek. De gezamenlijke vloten van Engeland en Frankrijk werden door Michiel de Ruyter voldoende toegetakeld om een invasie vanuit zee af te wenden. Engeland beëindigde de Derde Engels-Nederlandse Oorlog met de Vrede van Westminster in 1674.

Henri-Charles Dessain, drukker van beroep, verbouwde het voormalige tolhuis in 1874 tot buitenverblijf. De tweede dag van de Eerste Wereldoorlog braken de Duitsers dit gebouw af en hergebruikten het zo verkregen bouwmateriaal voor eigen doeleinden. Bron: Jean-Pierre Lensen: Memoire en Images Visé-sur-Meuse - 1998. Zie verder: Het weggetje naar de Maas bij Moelingen.

Links grenspaal 45 dicht bij de Maas. Rechts de weinig respectvolle "beborde" grenspaal 43 aan de Schansweg. In detail Nederlandse en Belgische zijde van grenspaal 45. Bij het weggetje naar de Maas tussen de grenspalen 42 en 45 schonden formeel Duitse troepen begin augustus 1914 de door Nederland zo gekoesterde neutraliteit. Foto's: Breur Henket.

Het wapen van Gérard De Navagne "saingnor de Nayvaing sor Mouze" gehuwd met de dochter van Leone III, heer van Nivelle. Hij wordt vermeld van 1282 tot 1303. Louis Printe, zoon van Printe De Warencelles en van Marie - dochter van Louis de Gothem, huwt met Françoise De Navagne, genoemd De Nivelle, dochter van de Gérard De Navagne.

In 1974 is het terrein grotendeels geëgaliseerd. Op Nederlands grondgebied zijn nog fragmenten te zien van de noordelijke en oostelijke omwalling en van de drooggevallen buitengracht. Ook de naam Schansweg herinnert nog aan de voormalige "Schans". Kasteelhoeve Navagne beschikt over een natuurlijke drinkwaterbron. Deze is zo'n zeshonderd jaar oud en wordt alleen door de bewoners gebruikt.

De omgeving van Navagne nu - de omtrekken van de resten van voormalige bastions tekenen zich af in het veld. Foto's: Breur Henket.

Enkele data:

1282 Akte Ridder Gerard de Navagne.

1571 Kasteel met grachten.

1634 Spaanse verbouwing tot fort.

1661 Toewijzing aan Spanje (Het Partageverdrag).

1663 Omgrachting van het geheel.

1673 Inname van Maastricht door de Fransen.

1674 Aanval troepen Louis XIV. Overgave ruïne - wisselend Frans en Spaans. Tijdelijk Spaans tol.

1702 Franse troepen bezetten de schans. Staatse troepen nemen het gebied in en maken alles met de grond gelijk. Spaanse Successieoorlog.

1717 Bouw tolhuis en kapel door het Oostenrijks bestuur.

1843 Grensscheiding Nederland en België.

1914 Vernietiging van het tolhuis door Duitse troepen bij het begin van de Eerste Wereldoorlog.

1974 Egalisatie van het terrein.

1977-1994 Restauratie en in gebruik name als Kasteelhoeve Navagne.

2004 Exploitatie familie van Horssen en familie Frijns.

2009 Complex wordt te koop aangeboden. Zie: BLIM.BE Makelaars : Horeca /Bedr. o.g.

Waarom is hier het familiewapen Henket te zien? Zie: Familiewapen Henket.

Breur Henket doet een poging Staatse troepen terug te dringen. Overigens zal dit niet lukken, omdat dit "geschut" een waar meesterwerk is van geknutsel en nooit zou kunnen functioneren of slechts één keer in een suïcidale bui. Wil Lem bekeek dit "kanon" met Maastrichtse Vestingstadogen voor een second opinion en constateerde o.a.: "Puur decoratie; de mond van het kanon is kleiner dan de ziel. Mocht je er een kogel ingeprutst krijgen dan springt de loop bij het eerste schot in stukken. Ook de tappen zitten verkeerd en er is geen zundgat"

Gravure uit 1598 met op de voorgrond het kasteel van Navagne. Een "bezette" galg aan de overzijde is prominent aanwezig. Bron: div. redactie: 1200 ans de commerce à Visé. Numéro spécial des notices Visétoises n^o 21 - Visé mars 1987.

Door de blokkade van de Schelde in 1585 onder leiding van de protestantse prins Willem van Oranje verliezen de katholieke Spaanse zuidelijke Nederlanden een belangrijke handelsroute. De Maas werd door deze blokkade een belangrijke handelsroute van noord en west Frankrijk naar de noordelijke Nederlanden. In de XVII^de eeuw werkten de vele tolheffingen en de oorlogen gevoerd tussen Frankrijk/ Engeland en de Republiek van de Verenigde Nederlanden echter weer belemmerend voor een bloeiende Maashandel. Aan het eind van de XVII^de eeuw waren er maar liefst 34 tollen ("tonlieux") tussen Namen en Dordrecht.  De maashandelaar, vervoerder en/of schipper bleef betalen en de vaart werd door het vele aanleggen er natuurlijk uitgehaald.

Gevelsteen XVIII^de eeuws St. Pieterstraat 40 te Maastricht. De afgebeelde boot met hulpzeil en groot achterroer wijkt nauwelijks af van de boot op de gravure uit 1598. Foto: Breur Henket.

Na 1632 werd door de Spanjaarden de hof van Elven (Navagne) - een soort burcht - en vijftig bunder land geconfisceerd en tot fort uitgebreid. Het kasteel en de onmiddellijke omgeving werd uitgebouwd tot een vesting met aarden wallen; het werd een vooruitgeschoven post langs de Maas, om de Staatse troepen in Maastricht en omgeving in de gaten te houden.

Navagne vanuit Google Maps:

Plattegrond kasteel Navagne; omtrent 1690 (GAM inv.nr. 1570).

-----  = de huidige Nederlands/Belgische grens.

Omschrijving: Fort et Château de Navagne dans le Duché de Limbourg. Investit le 17. May 1674 par M^r. le M^al . de Bellefont. Le 18 du même Mois   Il fit établir des Batteries qui furent en état de tirir La Tranchée fut ouverte le 19 et l’on continua les Travaux du Siége de ce Fort jusqu’au 23 que S.A.S. M^gr.Le Prince de Condé accorda `a la Garnison d’en sortir avec tous les honneurs de la Guerre.

Er bestaat een zeldzaam boek, compleet met een kaart van Holland en gezichten op het kasteel van Argenteau en het kasteel van Navagne, uitgegeven door Jean Chevalier de BEAURAIN: Histoire de la campagne de M. le Prince de Condé en Flandre en 1674 précédée d'un tableau historique de la guerre de Hollande jusqu'à cette époque.... Paris, Beaurain 1774.

D'r Koeënwòòf nr. 14 (1997/1):

Graafwerken aan de Schans in Moelingen.

De Elvenschans of het Fort Navagne ligt aan de Maas, grotendeels op grondgebied Moelingen. De buitenwerken liggen ten dele in Nederland (gemeente Eijsden) en in Wallonië (gemeente Visé). Deze versterking werd in 1643 door de Spanjaarden opgeworpen rond het kasteel van de Heren van Elven of Navagne, tegen het leger van de Noordelijke Nederlanden in de vestingstad Maastricht. Dit in volle "godsdienstoorlogen". In 1702 werd de Elvenschans volledig verwoest door de Staatsen. In 1717 bouwen de Oostenrijkers aan de Maas een tolkantoor dat de zetel werd van een uitgestrekt toldistrict.

Een bastion verdwijnt.

De resten van de aarden schans waren nog indrukwekkend tot rond 1975 toen het noordelijk deel geëffend werd in het kader van de schaalvergroting in de landbouw. Wat blijft is nog voldoende om uniek te zijn en een vermelding "agrarisch gebied met culturele, historische en/of esthetische waarde" op het gewestplan te verkrijgen.

Schanscomité.

In 1982 was de Schans bedreigd: de hydro-elektrische centrale op de Maas werkt(e) met verminderde capaciteit omdat het onderwater (het water dat de stuw gepasseerd is) niet snel genoeg weg kan. Om dat te verhelpen zou de Maas stroomaf de centrale aan de rechteroever rechtgetrokken worden. Een groot deel van de aarden schans zou afgegraven worden. Het Schanscomité werd opgericht: we lobbyden om het gebied onder de aandacht te brengen en deden noodopgravingen. Daarna werd alles opnieuw stil rond de Schans. Want als er werd afgegraven moest ook een stukje Nederland verdwijnen en daarom werd de Schans pasmunt in de Belgisch-Nederlandse Waterverdragen.

Gaspijp.

Tot we onlangs opgeschrikt werden door grondwerken voor een internationale aardgasleiding, uitgerekend door het zuidelijke deel van de Schans. Er zou diep gegraven worden om onder de Maas door te gaan. Afspraken werden gemaakt om de terreinvorm achteraf te herstellen. De lijdensgang van deze besprekingen is de heer Hogenhuis, huidige eigenaar van de Schans, ons tijdens de Heemkringvergadering van 13 oktober komen vertellen.

Bodemarchief.

Het bodemarchief gaat in elk geval verloren en daarom komt de provinciale archeologische dienst regelmatig ter plaatse om waarnemingen te doen en zo nodig monsters in te zamelen. Vermits er nu op de dienst een dossier en een verzameling "Elvenschans" bestaat, werden gegevens en vondsten van ons Schanscomité daaraan overgemaakt.

Je kan je afvragen waartoe het gewestplan dient als juist op een dergelijke plaats de bodem verstoord wordt. Wat gaat er trouwens verstoord worden van het neolithische site van Rulen?

Geologie.

Een interessant gegeven: op nauwelijks 25m diepte werd de Carboonkalksteen aangetroffen, onderdeel van de bekende Visé-Puth opwelving die bij geologen goed gekend is.

In De Standaard van 11 februari 1998 verscheen er een hele bladzijde over deze gaspijp, met haar verloop door heel België/Vlaanderen. Een foto van een put bij De Schans heeft als ondertitel: Berneau... Vaklui?

Opmeting Elverschans februari 1987, naar werk van C.G. De Dijn, R. van de Konijnenburg, T. Schouteden, W. Pee, M. Buteneers, J. Maris, E. Geerdens - hoogtelijnen om de 0,25 m. Elza Vandenabeele.

Detail van een kaart van Robert de Vaugondy: La Principauté de Liége et le Duché de Limbourg 1754. Omgeving Maastricht / Navagne.

De omgeving van Maastricht in de 18^de eeuw. Bron: kaartencollectie Rijksarchief Limburg nr.44.

Tot 1697 (het Verdrag van Rijswijk) werd de streek geteisterd door oorlogsgeweld, omdat Frankrijk en Spanje voortdurend in oorlog met elkaar waren. Charleroi was afwisselend in handen van een der partijen, werd herhaaldelijk verwoest en telkens opnieuw versterkt. De rust keerde pas terug toen Spanje het gebied toegewezen kreeg in 1697.

De Berwijn (Berwinne) is de belangrijkste waterloop in het land van Herve. Zij ontspringt bij "La Vlamerie", dicht bij Bierven onder Clermont, op 29 km van de uitmonding in de Maas en stroomafwaarts bij Visé op de plaats genaamd "Aux Osiers". Zij stroomt vervolgens door Clermont-Thimister, Aubel, Val-Dieu, (Charneux), Mortroux, Dalhem, Bombaye, Berneau en Moelingen. Bij de monding van de Berwijn lag het kasteel van de heren van Elven, die in de Middeleeuwen de dienst uitmaakten in de heerlijkheid Moelingen.

Moelingen en de Berwijn. Bron: privé verzameling Breur Henket.

Moelingen - Mouland (1105 Mulanz, 1157 Mulinga, 1178 Meilent. Latijn: Moulandis en in het dialect Moelenge) is het meest westelijke dorp van de fusiegemeente Voeren. In 1795 behoorde Moelingen bij het département de l'Ourthe, in 1815 bij de Provincie Luik, in 1963 bij de Provincie Belgisch Limburg. 1977 werd een fusie met de gemeente Voeren voltooid.

Kerk en kerkhof te Moelingen; opvallend een "biddende" valk boven de kerk. Foto: Breur Henket.

Historisch gezien was Moelingen een drossaardschap van het Graafschap Dalhem (1257 Hertogdom Brabant); de schepenbank Moelingen viel onder de ban van 's-Gravenvoeren. Moelingen ligt in het Maasdal aan de rivier de Berwijn.

Het wapenschild van Voeren is gebaseerd op dat van de vroegere gemeente 's-Gravenvoeren. Het wapenschild werd op 9 december 1988 door de Gemeenschapsminister van cultuur bekrachtigd. Heraldisch wordt het als volgt omschreven: "Gevierendeeld, 1. en 4. In zilver, een dubbelstaartige leeuw van keel, gekroond, geklauwd en getongd van goud, 2. en 3. In sabel, een leeuw van goud, geklauwd en getongd van keel."

Het wapen is gebaseerd op dat van de hertogen van Brabant en Limburg. Voor 1080 lag het machtscentrum van het land van Dalhem wellicht in 's-Gravenvoeren. In de 13^de eeuw kwamen zowel Dalhem als Limburg onder het gezag van de hertog van Brabant. Vooral door de slag van Woeringen op 5 juni 1288 breidden de Brabanders hun gebied aan de oostzijde van de Maas uit. Hertog Jan I van Brabant haalde zijn slag thuis en zo kwamen Limburg en het aangrenzende Rolduc onder Brabants bewind. Bron: Zes dorpen.

De Romaanse kerktoren van de O. L. Vrouwekerk dateert uit de 12^de eeuw en is een beschermd monument. De kerk zelf vertoont, doordat ze in verschillende fasen tot stand kwam, een combinatie van allerlei stijlinvloeden (romaans, vroeggotisch, neogotisch, barok).

Dichtbij Moelingen ligt een stuwdam -  le barrage de Lixhe - die het waterpeil stroomopwaarts moet regelen ten gunste van de Luikse industrie. Aan de oostelijke kant drijft het water een hydro-elektrische centrale aan. Vlak ernaast ligt nu een nieuwe brug over de rivier. Ook is er een vistrap op de Berwijn. Deze moet de stroomopwaarts trekkende vissen de mogelijkheid bieden de kleine stuw van een voormalige watermolen te passeren. Foto: Breur Henket.

Aan het voormalige gemeentehuis, langs de brug over de Berwijn, staan naast het dorpskruis uit 1768 ( alleen het sokkelgedeelte is origineel) enkele grenspalen uit de 18^de eeuw (1713), met de wapens van Oostenrijk en de Nederlanden.

De meeste van deze grenspalen uit 1713 werden gevonden in de Berwijn en waar dit riviertje uitmondt  in de Maas. De grenspalen markeerden de grens tussen de Oostenrijkse Nederlanden (inclusief het huidige België) en Staats Maastricht. Twee van deze grenspalen staan bij de brug over de Berwijn. Vier grenspalen flankeren een oorlogsmonument en oud dorpskruis bij het oude gemeentehuis van Moelingen. En detail links de Nederlandse Leeuw met zeven pijlen (de zeven provinciën) in zijn klauw, rechts de dubbelkoppige Oostenrijkse adelaar. Foto's: Breur Henket.

De naam van de welbekende ridder d'Artagnan, Charles de Batz de Castelmore, comte d'Artagnan, geboren in 1611 in de Midi-Pyrénées en woonachtig in het departement Gers en Gascogne, wordt in verband gebracht met de geschiedenis van het fort Navagne. Charles was een zoon van Bertrand de Batz-Castelmore en Françoise de Montesquiou, een dochter van de heer van Artagnan. Toen Charles' broer overleed erfde hij de titel Graaf van Artagnan (Comte d'Artagnan). d'Artagnan was eerste musketier en een persoonlijke vriend van Lodewijk XIV.

Jacob de Gheyn: musketier 17^de eeuw.

Les Arquebusiers de Visé:

la guilde armée (ou gilde terme régional) fondée en 1579 à Visé, ancienne Bonne Ville de la Principauté de Liège en Belgique. Cette milice bourgeoise fut connue sous le nom de "Compagnie des Harquebusiers" au 16e siècle. A la fin du 18e siècle démobilisée suite à la Révolution française elle devint la "Compagnie des Anciens Arquebusiers". Au début du 20e siècle, pour des raisons principalement d'ordre politique, elle se scinda en deux et pris le nom de Francs Arquebusiers qui se voulaient apolitiques et sans idéologie face à une frange de tendance ultra-catholique qui garda l'ancienne dénomination. Ce site relate l'histoire des Arquebusiers de Visé depuis le 16e siècle, des Anciens-Arquebusiers à partir du 19e siècle et à partir de 1910 celle des Francs Arquebusiers. Bron: Les Arquebusiers de Visé; Foto: Breur Henket.

Franse officier en musketier eind 17^de eeuw.

Rue d'Artagnan te Visé. Foto's: Breur Henket.

d'Artagnan in zijn keel getroffen door een musketkogel.

De meest gangbare veronderstelling is dat d'Artagnan gesneuveld is door een musketkogel tijdens een gewaagde bestorming van het contrescarp (een versterking voor het bestrijken van een droge gracht gelegen tegenover de hoofdwal) bij de Tongersepoort tijdens het beleg van de stad Maastricht in de nacht van 24 op 25 juni 1673.

Zijn zwaargewonde lichaam of stoffelijk overschot zou teruggebracht zijn naar Navagne. Volgens andere bronnen zou hij gedood zijn tijdens het verdedigingswerk te Navagne. Er is nog altijd geen spoor gevonden van zijn begraafplek of begraafakte. Volgens anderen zou hij begraven zijn op het oude kerkhof van Wolder, op de plek bij het voormalige hoofdkwartier van Lodewijk XIV of in een katholieke kerk/kerkhof in de onmiddellijke omgeving van Maastricht.

Bovenstaand: fragment uit een kaart betreffende de Franse aanvalswerken tijdens het beleg van 1673 (Section Technique du Génie, Paris Sièges no.3). Nr. 8 is de Groene Maan, de plek waar d'Artagnan gesneuveld zou zijn. Op de achtergrond Bastion "Waldeck", situatie omtrent 1900, de omgeving waar d'Artagnan gesneuveld zou zijn.

Meest waarschijnlijk is echter dat d'Artagnan begraven is op de plek waar hij gesneuveld is. Na 1673 werden de vestingwerken op deze plek hersteld, uitgebreid en gemoderniseerd. Daarbij werd veel grond verzet. De kans dat ooit de stoffelijke resten van deze witte musketier gevonden en geïdentificeerd kunnen worden, is dus erg klein. Een toevalsvondst zoals gedaan in de Picardenlaan in 2004 zou wellicht enige opheldering kunnen brengen. De opgravingen in 2004 leverden helaas geen positieve identificatie op.

Eric Wetzels van de taakgroep Cultureel Erfgoed van de Gemeente Maastricht concludeerde: "Hoewel veel dateringen theoretisch mogelijk zijn, is het ‘t meest waarschijnlijk dat de graven dateren in de late zestiende eeuw. Stratigrafisch is deze datering mogelijk. De datering van het ribelement (1565-1630) van skeletgroep 7, 8, 9 (die waren tezamen aangeleverd) komt goed
overeen met de muntdatering (na 1575/1578) van diezelfde skeletgroep. Er van uitgaande dat munten en skeletten bij elkaar horen en dat alle skeletten ongeveer even oud zijn, geeft dit een datering aan het grafveld van ca. 1578-1630 na Christus, waarmee het waarschijnlijk is
dat de doden ter aarde zijn besteld in verband met een belegsituatie. Te denken valt aan de belegering van Maastricht in 1579, waarbij de Spanjaarden tijdens de tachtigjarige oorlog, uit naam van koning Filips II en onder aanvoering van Parma, de stad Maastricht belegerden (d.m.v. een circumvallatie = rondom omsingeld). Het is ook mogelijk dat de overledenen hier zijn begraven ten tijde van een Staats beleg (1592, 1594, 1632). Er waren in de 16e eeuw zeker Staatse (=Hollandse) troepen in Maastricht en omgeving. Deze soldaten hadden mogelijk ook een kampement op de hooggelegen fl ank van het Jekerdal, ten zuidwesten van de stad. Het is heel wel mogelijk dat de overledenen (uitsluitend mannen) begraven zijn op een kerkhof, dat onderdeel was van een veldhospitaal. Er zijn op de skeletten echter geen sporen van geweld geconstateerd, wel van gebruikelijke slijtage en tekenen van zwaar werk (overmatige slijtage). De grootte van het grafveld is niet vastgesteld: het is heel goed mogelijk dat er nog meer doden onder de tuinen van Biesland begraven liggen".

Er komt geen strafrechtelijk onderzoek naar aanleiding van de zeven menselijke skeletten die dinsdag (4 mei 2004) werden gevonden in een tuin in Maastricht. De technische recherche heeft geconstateerd dat de geraamtes daar al meer dan vijftig jaar liggen. Hierdoor betekent dit dat alle verjaringstermijnen van mogelijke misdrijven zijn verstreken. Afgelopen maandag trof een hoveniersbedrijf in de tuin een schedel aan en lichtte de politie in. In totaal heeft de technische recherche zeven nagenoeg onbeschadigde skeletten blootgelegd. Bron: http://www.security-online.nl/productnieuws.php?pnr=1094. Foto: Rob Oostwegel.

d'Artagnan - werd door Alexandre Dumas als vierde musketier vereeuwigd in zijn romans. Vele speelfilms en een musical gaan over de avonturen van "De drie musketiers".

Alexandre Dumas (1802-1870).

Les Trois Mousquetaires van Alexandre Dumas - 1894. Illustratie door Maurice Leloir (1851-1940) afkomstig uit de Appleton uitgave.

Zelfs een musketiersbier werd in 2006 op de markt gebracht onder de naam 1673. Zie: La Ferme d'Artagnan - Foie Gras * Confits * Rillettes * Oies * Canards.

Tegenover de hoofdingang van Verpleegkliniek Klevarie, staat in de tuin bij een stukje overgebleven tweede stadsomwalling een door Mathhias Camps uit beton vervaardigd beeldje van d'Artagnan. Dit beeld was een eindexamenstuk van deze beeldhouwer in 1954. Het beeld stond oorspronkelijk in het repetitielokaal van de Zuid-Nederlandse Opera (nu Opera Zuid), daarna op het Waldeckbastion van 1973-1977 en in de tuin van het in 1975 opgeheven bejaardenhuis Beatrix aan de Tongersestraat (1977-1995). Foto: Wil Lem.

Muurschilderingen in de Salle Henri IV in het Hôtel des Invalides te Parijs herinneren aan de gebeurtenissen in 1673 te Maastricht. Foto's: Wil Lem.                         Maastricht, gekleurde kopergravure van L. de Chastillon en N. Le Clerc, La prise de l'Ouvrage a Corne de Mastrich, De belegering van Maastricht in 1673, uitgegeven te Parijs ca. 1690, afm. 37,5 x 43,5 cm.                                 Lodewijk XIV liet in St. Denis aan de Boulevard St. Denis in Parijs een triomfboog oprichten, la Porte Saint Denis,  ter herinnering aan de inname van Maastricht.

Daniël Marot maakte deze mooie gravure over het beleg in 1673. Op deze uitsnede centraal de bres in de muur bij het Aldenhofpark. Klik op de foto om in te zoomen op de gehele gravure.

Van der Meulen schilderde kort na de inname van Maastricht op 30 juni 1673 Maastricht vanuit het zuidwesten. Links: de beschadigingen aan een ravelijn en een gedeelte van de muur zuidelijk van de Tongerse poort. Origineel: Bibliothèque National te Parijs.

Recente foto's van Porte Saint Denis. Foto's: Wil Lem.

Het (inmiddels gestolen) standbeeldje van de Franse musketier Charles De Batz de Castelmore, graaf d'Artagnan, aan de  stadszijde van het Waldeckbastion in Maastricht. Dit beeldje werd geplaatst in juli 1977 en ontworpen door Gertrud Januszewski. Foto's: Breur Henket:   D'ARTAGNAN MOUSQUETAIRE DU ROI NÉ EN GASCOGNE VERS 1611 MORT A MAASTRICHT LE 25 JUIN 1673   Ludovico Magno quod Trajectum ad Mosam XIII diebus cepit

In het Aldenhofpark staat ook een standbeeld van d'Artagnan, gemaakt door Russische kunstenaar Alexander Taratynov. Dit beeld werd 21 juni 2003 onthuld in het kader van het d'Artagnanfestival. Vreemd genoeg lijkt d'Artagnan hier door de positionering van het beeld eerder de stadswallen te verdedigen. Afgebeeld in drieluik het beeld van d'Artagnan bij de opening in 2003. Foto's: Wil Lem.

Onderstaand de situatie anno 2008. Foto's: Breur Henket:

In de belevenistentoonstelling "DoodLeven!" figureert d'Artagnan in de laag van de dood als gewelddadige bezoeker.

Bovenstaand geografische situatie anno 2008. Bron: Aldenhofpark - Google Maps.

Dit mozaïek - gemaakt door H. Meertens - aangebracht in de gevel van het hoekhuis Tongersestraat / Aldenhofpark - herinnert aan de gebeurtenissen in 1673 en d'Artagnan te Maastricht. Foto's: Breur Henket.

Afbeeldingen van d'Artagnan en musketiers in de d'Artagnanlaan en de Trocaderostraat te Maastricht. Foto's: Wil Lem.     [De hemel boven] Maastricht, 8 juni 2008. Bron: Dirk Jansen.         Ik zie uit naar de bijeenkomst van mijn getrouwen, die zich op deze zo gedenkwaardige 25ste juni vanaf een uur of vijf wederom bij mijn fraaie monument in het Aldenhofpark zullen gaan verzamelen. Klokke 17.30 zal dan de gebruikelijke bloemenhulde worden gebracht, in aanwezigheid van Mme Odile Bordaz, mijn hooggeschatte biografe, en de honorair-consul van mijn schone vaderland. Naast deze beiden zullen hopelijk nog enkele andere leden van mijn zo dappere Compagnie des Mousquetaires acte de présence geven.   De herdenking in het Aldenhofpark op 25 juni 2008. Foto: Wil Lem.      Mes braves!  Tja…. ik begrijp dat mijn Maastrichtse getrouwen het vorig jaar een beetje hebben laten afweten …. Erger nog --- men heeft mijn bronzen evenbeeld(je) gevandaliseerd! Gelukkig dat het Russische exemplaar wat robuuster is…   Ik ben dan ook blij dat jullie de 335ste verjaardag  - een lustrum! - van mijn heldhaftige verscheiden voor de muren van jullie fraaie stad dit jaar niet geheel ongemerkt willen laten voorbijgaan. Ook een geest wordt een dagje ouder…    De korte plechtigheid zal worden opgeluisterd door een kort verslag van mijn verscheiden, zoals dat op schrift werd gesteld door een illustere nazaat van mijn toen nog jeugdige wapenbroeder, John Churchill. Deze latere hertog van Marlborough heeft zich in het vervolg helaas nogal onderscheiden door de legers van mijn goede meester regelmatig te verslaan, laatstelijk te Blenheim.   Wij Fransen laten ons echter niet zo gemakkelijk uit het veld slaan, en ik hoop dan ook dat het gezelschap na de voordracht spontaan zal uitbarsten in ons nationale spotlied Malbrough s'en va t'en guerre…. (de tekst vindt U op de achterzijde dezes; met de melodie zult U geen moeite hebben - Marlborough was after all a jolly good fellow!). Uiteraard zal, als vorige jaren, na afloop van de ceremonie weer gezamenlijk gebrast worden. Ik ben zeer verheugd dat mijn kwartiermeester en mijn marketentster U vanaf 18.00 uur de gastvrijheid mogen aanbieden van de (voormalige) hoofdwacht op het Vrijthof.   Hier zal een simpele verfrissing beschikbaar zijn (van Franse origine, wat dacht U, en in twee, wellicht drie kleuren verkrijgbaar; ook voor de minder spiritueel georiënteerden zal worden gezorgd*). Om de voorraden victualiën en het aantal beschikbare oorlammeren op de te verwachte aanwezigen te kunnen afstemmen, wil ik U vragen om kwartiermeester of marketentster van uw voorgenomen aanwezigheid kond te doen, zomogelijk vóór 21 juni.   Ik hoop U woensdag 25 juni allen te zien! Tous pour moi, moi pour tous!            (Charles de Batz de Castelmore, comte d’Artagnan)    *) In ruil daarvoor hopen en verwachten wij dat U ter plekke een kleine donatie wilt doen aan de krijgskas: zoals gebruikelijk in soldatenkringen is de bodem daarvan in detail te bestuderen, kwartiermeester h.t.: Dirk Jansen en marketentster h.t.: L. Cortenraad.   MORT   ET   CONVOI   DE   L'INVINCIBLE  MALBROUGH    Omdat het enthousiasme van mijn getrouwen uiteraard geen grenzen zal kennen, wilde ik In verband met de buitensporige lengte van het lied suggereren dat zij zich tot de vetgedrukte verzen beperken.   Malbrough s'en va-t-en guerre, mironton, mironton, mirontaine, Malbrough s'en va-t-en guerre, on n' sait quand il reviendra.   Il reviendra-z-à Pâques, mironton, mironton, mirontaine, Il reviendra-z-à Pâques, ou à la Trinité.   La Trinité se passe, mironton, mironton, mirontaine, la Trinité se passe, Malbrough ne revient pas.   Madame à sa tour monte, mironton, mironton, mirontaine, Madame à sa tour monte si haut qu'elle peut monter.   Elle voit venir son page, mironton, mironton, mirontaine, elle voit venir son page, tout de noir habillé.   Beau page, mon beau page, mironton, mironton, mirontaine, beau page, mon beau page, quelles nouvelles apportez?   Aux nouvelles que j'apporte, mironton, mironton, mirontaine, aux nouvelles que j'apporte, vos beaux yeux vont pleurer!   Quittez vos habits roses, mironton, mironton, mirontaine, quittez vos habits roses, et vos satins brodés! Monsieur Malbrough est mort. mironton, mironton, mirontaine, Monsieur Malbrough est mort. Est mort et enterré.   Je l'ai vu porter en terre, mironton, mironton, mirontaine, Je l'ai vu porter en terre, par quatre-z-officiers.   L'un portait sa cuirasse mironton, mironton, mirontaine, l'un portait sa cuirasse l'autre son bouclier.   L'autre portait son grand sabre, mironton, mironton, mirontaine, L'autre portait son grand sabre, et l'autre ne portait rien.   On planta sur sa tombe mironton, mironton, mirontaine, on planta sur sa tombe un beau rosier fleuri.   La cérémonie faite, mironton, mironton, mirontaine, la cérémonie faite chacun s'en fut coucher... De speurtocht naar d'Artagnan blijft de gemoederen bezighouden: Dagblad De Limburger 18 november 2008:                         1 april 2009: Eredegen van D'Artagnan gevonden. Maastricht/Vroenhoven - Vandaag melde de Maastrichtse weekkrant De Maaspost dat de eredegen van de musketier d'Artagnan gevonden was tijdens de werkzaamheden aan de brug in Vroenhoven, net over de grens bij Maastricht. Historici zijn al langer op zoek naar deze bijzondere degen. Het wapen zou volgens de onderzoekers te vinden zijn in de buurt van de Maastrichtse wijk Wolder. Er is al vaker in die regio gezocht, maar tot nu toe werd niets gevonden. Maandagmiddag ontdekte amateur-geoloog Jacques Severens bij toeval de degen nadat er grind verplaatst werd, aldus de Maaspost. Naast de degen werden er ook enkele botten gevonden. Jacques deed melding bij de werfleider die vervolgens contact opnam met de Katholieke Universiteit Leuven. Dinsdag werd de degen nader onderzocht. Gezien de inscriptie is het hoogstwaarschijnlijk het wapen dat d'Artagnan droeg tijdens de belegering van Maastricht. Waar hij dodelijk getroffen werd door een kogel. Omdat het een Fransman betrof zal de degen naar Parijs gaan waar deze dan tentoongesteld zal worden. In Maastricht zal een replica geplaatst worden in een van de musea. In welke museum het komt vermeldt het artikel niet. Omdat deze plaatsing nog een tijd zal gaan duren is besloten om de degen even voor het publiek tentoon te stellen bij de werf bij de brug in Vroenhoven zodat belangstellenden nog even een blik kunnen werpen op de echte degen van d'Artagnan. De bezichtiging is vandaag tussen 16 uur en 18 uur bij de werf aan de Maastrichtersteenweg. Bron: Eredegen van D'artagnan gevonden [Blik op Nieuws.nl - Limburg]. Weekblad DE STER kwam 3 april met de ontnuchtering:

Vanuit Navagne werd in 1638 tevergeefs geprobeerd via een list Maastricht in handen te krijgen:

22 augustus 1632, tegen het einde van de tachtigjarige oorlog, capituleerde Maastricht, na een lang beleg en bombardementen, door het Staatse Leger onder leiding van Frederik Hendrik, op eervolle voorwaarden. De dag erna verlieten de Spaanse troepen na ruim een halve eeuw de vesting. De Spanjaarden bleven echter in de nabijheid van Maastricht. Even ten zuiden van Eijsden hadden zij nog een hoofdkwartier in de Elvenschans, ook wel fort Navagne genoemd. Van daaruit probeerden zij in 1638 door middel van een list het zo belangrijke Maastricht weer in handen te krijgen. Ondanks de belofte van gelijke rechten, werd het de Maastrichtenaar niet gemakkelijk gemaakt zijn godsdienst uit te voeren. De St. Janskerk en de St. Mathiaskerk werden overgedragen aan een handjevol protestanten; stadsprocessies werden verboden en belangrijke bestuursposten werden toebedeeld aan de - in de ogen van veel Maastrichtenaren - nieuwe bezetter. Men verlangde terug naar de vroegere tweeheerlijkheid van Maastricht: de stad bestuurd door de prins-bisschop van Luik en door de hertog van Brabant. Nu werd de stad bestuurd door de Staten-Generaal en de bisschop van Luik.    

Symbolische voorstelling van de tweeherigheid - het wapen van de Prins-bisschop van Luik en de hertog van Brabant. Detail uit een kopergravure naar een tekening van Simon a Bellomonte in Civitates orbis terrarum II. Keulen 1574. Org.: Stadsbibliotheek Maastricht.

Deze tweeherigheid is ontstaan nadat in het begin van de 8^ste eeuw de bisschopszetel naar Luik werd verplaatst door bisschop Hubertus; zelfs het lijk van zijn voorganger Lambertus nam hij mee! Voorheen was Maastricht bisschoppelijke zetel (Sint Servaas). Door deze verplaatsing traden de Luikse bisschoppen in de rechten van hun Maastrichtse voorgangers. In 1204 beleende Filips van Zwaben zijn zwager Hendrik I van Brabant met een deel van de stad. Sindsdien moesten de Luikse bisschoppen hun gezag in Maastricht delen met de Brabantse hertogen. De bevolking valt uit elkaar in Luikse - "die van Onze-Lieve-Vrouw" - en Brabantse families - "die van Sint Servaas". Met de parochie-indeling had dit echter niets te maken. In de doopregisters staat altijd de nativiteit (Luiks of Brabants) van de nieuw geborenen vermeld; het kind krijgt automatisch de nativiteit van de moeder. Dit alles werd geregeld in 1297 in een aanvulling op de zgn. Alde Caerte van 1284. Voor het "indivies" bestuur van de Twee-heren-stad gold het adagium (de leus): "Een heer is geen heer, twee heren is een heer" en "bevelen van een heer voor geen bevelen moeten geacht worden". Het hoog-gerecht was gedeeld in Brabants en Luiks, met ieder 1 hoogschout, 1 burgemeester en 7 schepenen. Het laag-gerecht - indivies, bestond uit beide burgemeesters en 8 gezworenen. De magistraat werd ieder 2 jaar aangevuld door commissarissen-decideurs. De regenten hadden geen coöptatie (mochten niet meestemmen voor nieuwe leden).

Vlak bij de Helpoort stond het klooster der Minderbroeders. De orde der Minderbroeders leeft volgens de regels van Franciscus van Assisi. Vader Franciscus leefde van 1182 tot 1226 en deze man van Assisi stichtte in 1209 een orde. Hij schreef een voorlopige Regel van 1221 en een definitieve Regelredactie kwam tot stand in 1223 - deze laatste werd schriftelijk goedgekeurd door paus Honorius III. Als identiteit én opdracht voor de nieuwe religieuze groep had Franciscus de naam van "mindere broeders" gekozen. De Franciscanen preekten en dienden de sacramenten toe. In de eerste jaren van de Hollandse bezetting heerste er pest. De verpleging was toevertrouwd aan de Cellebroeders en aan de zusters van Elisabeth Strouven. De Minderbroeders deden meer aan zielzorg; de Minderbroeder pater Vinck was ondermeer de geestelijk leidsman van Elisabeth Strouven. De verhouding tussen protestanten en katholieken was gespannen. De protestanten verdachten de katholieke priesters soms absolutie te geven voor zonden die de biechteling in de toekomst nog wil gaan doen. Vanaf de preekstoel fulmineerden de dominees tegen het "paapse bijgeloof" en tegen het "drijven der Jezuïeten". De Jezuïeten verzorgden het onderwijs aan hun Latijnse school. Rector Boddens onderhield zowel goede contacten met de regering in Brussel (de Spaanse) als met die in Den Haag (de Hollandse).

In 1638 kocht de brouwer Jan Lansmans het huis "Den halven Maen" aan de St.Bernardusstraat. Hij verhuurde dit huis vervolgens aan Claude de la Court, een soldaat van het Staatse garnizoen. Deze laatste was niet lang tevoren door de Spanjaarden gevangen genomen, blijkbaar overgehaald door de fortcommandant van Navagne - Mézières - aan hun plannen mee te werken en weer vrijgelaten. Het huis "Den halven Maen" grensde aan de Onze-Lieve-Vrouwewal. In een muurboog in de achtertuin van het pand bevond zich een met mergelblokken dichtgemetseld poortje. De la Court meldde zich in Maastricht als "deserteur" en sprak daar met metselaar Jan Rompen, genoemd Hopman. Via een kleermaker in Visé legde Mézières contact met Lansmans die zich voor veel geld liet overhalen om mee te doen. Lansmans en De la Court moesten ervoor zorgen dat dit poortje zou worden opengebroken. Voor het sloopwerk konden zij rekenen op de medewerking van een andere metselaar - meestermetselaar Caters. Door dit poortje zou een afdeling Spaanse soldaten ’s nachts heimelijk naar binnen trekken. Daarna zouden zij de wacht van de Onze Lieve Vrouwepoort overrompelen en de poort openen, zodat de Spaanse ruiterij naar binnen kon trekken om met de rest van het garnizoen af te rekenen. Had men ook medewerking of informatie nodig om binnen te komen via het Minderbroedersklooster?

De plannen vielen echter heel anders uit. De la Court had in de Elvenschans van de Spanjaarden een flinke som geld ontvangen, onder andere voor de aankoop van het huis aan de Sint-Bernardusstraat. Hij viel in de stad op, doordat hij als arm soldaat plotseling met geld begon te smijten o.a. bij het kaartspel. Stadscommandant Goltsteyn liet hem aanhouden. Na een hardhandige ondervraging viel hij door de mand, waarop ook Lansmans werd gearresteerd. De la Court heeft toen een heel onwaarschijnlijk verhaal verteld: dat hij alleen meedeed om na te gaan wie er allemaal bij betrokken waren, zodat hij de Hollanders kon helpen het complot op te rollen. Misschien noemde hij de naam van Lansmans. En hij noemde de Jezuïeten: hij zou met hen in Luik tijdens de biecht over de plannen hebben gesproken. Maar de stadscommandant had bij mensen uit de vriendenkring van Lansmans zelf al geruchten opgevangen die ongeveer dezelfde aanwijzingen bevatten. Lansmans dacht dat zijn aandeel kleiner zou lijken als hij ook anderen zou noemen. Hij vertelde onder meer dat hij bij pater Vinck gebiecht had en dat deze hem een brief met het loon had overhandigd. Daarna volgde de ene arrestatie op de andere: in totaal zouden twintig burgers en geestelijken worden opgepakt. Binnen korte tijd werden aangehouden: metselaar Lenart Caters en Agnes La Court-Bourien, de vrouw van Claude de la Court, de Franciscaan Servatius Vinck en kapelaan Thomas Sylvius, de Jezuïeten rector Jan-Baptist Boddens en pater Gerard Pasman en broeder Philippe Nottijn, en nog een tiental anderen.

Portret aanwezig in de schatkamer van de O. L. Vrouwe Kerk te Maastricht. Volgens overlevering zou deze afbeelding een portret zijn van Pater Vinck.

De beschuldigingen tegen de Jezuïeten waren zeer vaag. Men vond het al verdacht genoeg als ze contacten met Vinck of Lansmans leken te hebben. Pater Pasman had verteld dat broeder Nottijn eens bij Lansmans was binnen gegaan en dat hij eens uit Visé was teruggekomen met een bericht over een op handen zijnde aanslag op de stad. Maar daar praatte de hele stad al maanden over. Er volgden veel "scherpe examinaties", m.a.w. de pijnbank. Deze "ondervragingen" resulteerden natuurlijk in een aantal onbetrouwbare bekentenissen. Op 3 maart 1638 werd de minderbroeder Servatius Vinck, sinds enkele weken gardiaan van het Minderbroederklooster, gearresteerd. Hij werd van betrokkenheid bij het verraad verdacht, maar legde ondanks zware martelingen geen bekentenis af. Negen verdachten werden uiteindelijk schuldig bevonden en ter dood gebracht. Voor de Jezuïeten kwam van katholieke zijde internationale diplomatieke hulp op gang om de executies te voorkomen, maar tevergeefs. De terechtstelling vond plaats op 7 juni 1638. De afgehakte hoofden van Lansmans, De la Court, Caters, pater Vinck en broeder Nottijn werden als afschrikwekkend voorbeeld, met het gezicht naar de vijand, op ijzeren pinnen tentoongesteld op het bastion "De Drie Duiven". Sinds die tijd heet dit rondeel "De Vijf Koppen".

Boven: plaat uit 1638: op het schavot La Court, Agnes La Court-Bourien en Lenaart Caters met de gefantaseerde beeltenissen van de betrokken kloosterlingen. Links: de "richtlijnen" voor de executies. Beneden een gekleurde uitvoering van bovenstaande afbeelding.

In het groevestelsel van de St. Pietersberg werd het gruwelijke tafereel ook vastgelegd.

Dichtbij het rondeel "De Vijf Koppen" werd een muurtoren van de tweede stadsmuur, die de "Thorne achter die Swestern" heette, en die in de jaren 1906 en 1907 werd gerestaureerd, naar pater Vinck genoemd: "Het Pater-Vink Torentje". Pater Vinck heeft hier nooit gewoond of gevangen gezeten, wel kon hij vanuit het Minderbroederklooster deze plek zien.

De Limburger Koerier van 27 augustus 1944.

De Franciscaner Minderbroeders in Maastricht werden na het "verraad" van 1638 op 25 juni 1639 uit de stad "verbannen" en vestigden zich aan de oever van de Maas, tegen de flanken van de Sint-Pietersberg bij hun collega's de Franciscaner Observanten, op de plek waar nu Slavante - een verbastering van het woord Observanten - gelegen is. In 1640 woonden echter nog twee paters in het klooster te Maastricht, die de kerk bedienden en na 1640 aldaar recht hadden op een "bequame plaetse tot haer verblijff" (Resoluties van de Staten Generaal over het jaar 1640; fol.534 verso).

Deze paters behoorden tot de Recollecten, een strengere richting van de Minderbroederorde, voortkomend uit de Observanten. De paters van "Slavante" beoefenden o.a. de wijnbouw op de hellingen van de St. Pietersberg. Slavante is dus evenals Chateau Neercanne een terrassenkasteel. In 1853 vestigden de Franciscanen zich wederom in de stad Maastricht. In 1859 werden hun kerk en klooster aan de Tongersestraat ingezegend. 

Hoe het ook zij, de Staten Generaal beschouwden de medewerking van Pater Vinck aan de Spaans gezinden als een verraad tegen de vesting en op grond van deze beschuldiging werden de betrokkenen aangeklaagd en berecht. Dat Goltsteyn veel geweld liet gebruiken tijdens de verhoren staat buiten kijf.

Het gebruik van "tortuur" tijdens verhoren was echter gebruikelijk en zeker geen uitzondering.  Alleen al het dreigen van het laten zien, het "schouwen" van de martelwerktuigen, was vaak al voldoende om bekentenissen te verkrijgen. In theorie was de procesgang en het gebruik van tortuur geregeld. Een verdachte kon alleen ter dood veroordeeld worden, indien naast de nodige bewijslast en getuigenissen van anderen de beschuldigde zelf bekende. Indien de bewijslast in voldoende mate aanwezig was en de beschuldigde bleef ondanks alles ontkennen, mocht tortuur toegepast worden. In de praktijk komt het er echter op neer dat vaak enkel de tortuur werd toegepast om iemand te laten bekennen; bewijslast werd gewoon overgeslagen.

De duimschroeven; om iemands tong wat losser te krijgen, vaak ingezet als "mild" martelwerktuig.

Als men al niet overleed tijdens de pijnlijke folteringen, zorgde deze methode voor valse beschuldigingen; de gepijnigde noemde maar wat namen, vaak van familieleden, kennissen of buurtgenoten om van de vreselijke pijnen verlost te zijn. Zo werden veel onschuldigen gearresteerd en veroordeeld. Daardoor leek het soms of er hele bendes crimineel actief waren in een bepaalde periode, denk maar eens aan de "Bokkenrijders", de ghost riders in de sky van de achttiende eeuw! Het herroepen van alles wat de beschuldigden hadden verklaard tijdens de pijnlijke examinatie(s) had geen enkele zin. De bekentenis was opgetekend en de omstandigheden waaronder telden niet. De tegenstellingen tussen katholieken en protestanten zal zeker ook een rol gespeeld hebben in deze kwestie, maar niet de hoofdrol.

Zie ook: katholicisme Vinck lit4 en Crossroads » Blog Archive » Culture: The Five Heads.

B.H.M. Vlekke: Van 't gruwelijk verraet in den jaere 1638 op Maestricht gepractiseert - Antwerpen 1938.

Arnaud de Trega (pseudoniem van Jules Schaepkens van Riempst): Ramp en Misdaad 1632-1638. Historische roman - Brugge 1925.

Wouter van Mastricht publiceerde 1 maart 2007 de thriller "Spaans Vuur". De plot van Spaans Vuur is gebaseerd op twee waargebeurde feiten: de - nooit geheel opgehelderde - ontsnapping van een aantal Spaanse officieren en de poging van binnenuit tot verraad van de stad aan de Spanjaarden - Uithoorn 2007.

Godefroid graaf d' Estrades.

In een akte opgemaakt op 18 juni 1674 voor notaris Veestraten - notaris te Maastricht - is te lezen dat Gerard Henket van Lanaye verklaart, dat Michel Briffet voornemens is de militaire dienst te verlaten en zich in "zijn" huis terug te trekken (van schoonvader of schoonzoon?) en vraagt toestemming om de dienst te verlaten aan de graaf d'Estrades, gouverneur van Maastricht en vertegenwoordiger van Lodewijck XIV, onder de belofte niet meer in dienst te gaan (kennelijk had hij dat dus niet mogen doen). De graaf heeft toegestemd in de belofte van Michel niet meer in dienst te gaan, tenzij men hem (Michel Briffet) met geweld zou komen halen. Om te vermijden dat men hem met geweld komt halen, zal hij (Michel Briffet) al het mogelijke ondernemen om van Brussel "kwijtschelding", in dit geval ontslag uit militaire dienst te verkrijgen. Gerard Henket stelt zichzelf borg met vijf roeden land "a la campagne del Naije", grenzend aan bergzijde aan Henri Depuis en aan dalzijde Henri Depuis genaamd "Gelt" bij le Thier.

Michel Briffet was de schoonzoon van Gerard Henket (* omtrent 1660 † voor 4 september 1713, gehuwd met Elisabeth Henket (* 24 maart 1650 † 4 september 1713). Hij was soldaat geweest in het fort Royal van Navagne. Gerard Henket was gehuwd met Elisabeth Le Texheur - de tweede groot oud neef van Henricus Hubertus HENKET begraven in vak B op het kerkhof van St. Pieter. De graaf d'Estrades was gouverneur te Maastricht en de toenmalige gezant van Lodewijk XIV in de Nederlanden. De naam Dupuit (ook Dupuits, Depuis) krijgt vaak de toevoeging dit (genaamd) Gueldre of Gelder. Thier of au Thier, ook wel "sub monte", is de plaatsaanduiding van een helling bij Caestert tegenwoordig Petit-Lanaye geheten.

Zie: Akten genealogie Henket.

Handtekening van Gerard Henket onder de akte van 18 juni 1674.

De geroemde Vestingstad Maastricht blijft tot 1867 geteisterd door belegeringen en alle gevolgen van dien. Bij Koninklijk Besluit van 29 mei 1867, werd de vestingstad Maastricht officieel opgeheven. Regelmatig komt nog wel iets te voorschijn wat herinnert aan het onder vuur liggen van Maastricht en de verdeding van de stad:

Stadkrant De Ster publiceerde 9 maart 2007.

Menno van Coehoorn was de meest bekende Nederlandse vestingbouwkundige van de 17e eeuw, onze Gouden Eeuw. Tijdens de oorlog met Frankrijk tussen 1672 en 1678 ontwierp hij het naar hem genoemde coehoornmortier. Een mortier is een stuk krombaangeschut waarmee vanuit een dekking gemakkelijk achter een andere dekking geschoten kan worden. Ideaal dus bij belegeringen om vlak achter een stadswal of -muur te schieten. Tegenwoordig zijn mortieren relatief korte buizen, al dan niet gemonteerd op wielen. Het coehoornmortier is eigenlijk niet veel meer dan een grote ijzeren (later bronzen) pot, nagenoeg even lang als breed, met onderin een kruitkamer. Er konden ‘granaten’ tot dertig centimeter doorsnee mee afgevuurd worden. Zo’n mortier is een stuk geschut dat gemakkelijk mee te dragen is. Het coehoornmortier wordt nu niet meer gebruikt bij de oorlogsvoering, wel bij het afvuren van vuurwerk of van lijnen bij het reddingswezen. Bron: BN/DeStem.

Coehoornmortier.

Gelet op de grote diameter moet deze kogel van een oud type Coehoornmortier zijn. Jammer dat men deze kogel heeft vernietigd. Was een mooi stuk geweest voor een nog altijd de realiseren Maastrichts museum!

Deze "bom" (in wezen een grote steen van om en nabij de 50 kg, thans in privé collectie) werd door Wim Reiff en zijn team ontdekt op een diepte van ca. 6 meter (dus 4 meter onder de kanaalbodem van het voormalig kanaal Luik - Maastricht)) ter hoogte van de poort van Bonhomme, tijdens de bouw van de parkeergarage aan de O.L. Vrouwe Wal te Maastricht in de tweede helft van de jaren '70. Deze steen, vermoedelijk uit de Middeleeuwen, werd gebruikt als projectiel tijdens een van de vele belegeringen. Foto: Rob Kamps.

Tijdens de graafwerkzaamheden ten behoeve van de aanleg van het Kanaal van Luik naar Maastricht in de periode 1847-1850 werden vele bodemvondsten gedaan. Philippus van Gulpen tekende op een zeer realistische manier enkele vondsten waaronder aardewerk en een aantal sleutels.